Wateroverlast en kwaliteit run off water in één klap opgelost

In Berchem (Antwerpen) is een bijzonder waterproject in uitvoering dat meerdere problemen in één klap oplost. Het regenwater van omliggende wegen en daken wordt opgevangen en geïnfiltreerd in natuurpark Wolvenberg. Hierdoor zal een deel van de stroomafwaartse wateroverlast bestreden kunnen worden. Om de kwaliteit te verbeteren zal het verzamelde water gefilterd worden. De monitoring van de waterkwaliteit is voorzien.

Het college van de stad Antwerpen heeft het voorontwerp goedgekeurd van het extensieve waterzuiveringssysteem in het natuurpark Wolvenberg. Het natuurpark Wolvenberg maakt deel uit van Park Brialmont in Berchem, en is in het voorjaar van 2020 opengesteld. Via een ontvangstbuffer, filter en infiltratiebekken in de vorm van twee kommen zal het regenwater van de Singel en een deel van de omliggende wijk opgevangen worden in het park. Zo wordt een belangrijke stap gezet om de afstrooms gelegen buurt te behoeden voor wateroverlast. “Het is uitzonderlijk dat regenwater, afkomstig van drukke gewest- en rijwegen, naar een recreatief natuurpark kan gebracht worden én hergebruikt wordt”, zegt Annick De Ridder, Antwerps schepen voor stadsontwikkeling. “We werken daarvoor met een uniek waterzuiveringssysteem dat ervoor zorgt dat het opgevangen regenwater als schoner water in het recreatieve natuurpark stroomt. Het regenwater dat naar natuurpark Wolvenberg gebracht wordt, zal vooral afkomstig zijn van de rijweg van de Singel, en enkele straten langs de Uitbreidingsstraat in Berchem. Dat alles is goed voor een afwatering van 3,8 hectare verharding. Het unieke waterzuiveringssysteem gaat uit van een zuiveringsconcept met ontvangstbuffer, filter en infiltratiebekken in de vorm van twee infiltratiekommen, die vandaag al aanwezig zijn in het natuurpark.”

Oplossing voor wateroverlast

Evi Van der Planken, districtsburgemeester voor Berchem, benadrukt het belang van het project. Het voorkomt namelijk overstromingen die in het verleden weleens plaatsvonden. “Met dit systeem leveren we een betekenisvolle bijdrage om de wateroverlast in Oud-Berchem op te lossen”, zegt Van der Planken. “Daarnaast is het ook belangrijk dat de natuurlijke omgeving behouden blijft en dat het water dat in het recreatieve park stroomt voldoende proper is.” Het zuiveringsconcept werd ontwikkeld in nauw overleg met Aquafin en kent drie elementen. Ten eerste is er een ontvangstbuffer langsheen de Singel, in de vorm van een langgerekte gracht met natuurlijk uitzicht. Die zorgt voor een vertraagde toevoer naar de filter. Vervolgens is er een grote filterbak die opgevuld wordt met kiezels. En ten slotte is er een infiltratiebekken, namelijk twee kommen, waar het water zachtjes in de grond zal infiltreren. De twee grote infiltratiekommen met een recreatieve functie zijn vandaag al aanwezig en bevinden zich centraal in het natuurpark. De kleinere kom is een avontuurlijke speelplek waar kinderen kunnen ravotten tussen rotsen en keien. De grotere infiltratiekom is een multi-inzetbaar grasterrein waar onder andere gesport kan worden. Als de nood hoog is, zullen de kommen echter ook ingezet kunnen worden voor tijdelijke wateropslag om de buurt te behoeden voor wateroverlast. Op dat moment zijn de kommen dan tijdelijk niet meer bruikbaar voor recreatieve en sportieve activiteiten. Alle elementen worden zo veel mogelijk geïntegreerd in het landschap door te werken met natuurlijke vormen.

Zandig materiaal

Aquafin, Stad Antwerpen en Sweco bedachten het concept samen met de stuurgroepen. Er werd ook een haalbaarheidsstudie, technisch ontwerp, voorontwerp en detailontwerp uitgewerkt. Een van de mensen van Sweco, Filip Lauryssen, geeft meer informatie over de zuiveringstechnieken. Het filteren van het water gebeurt dus op basis van een korrelvormig, zandig materiaal dat dienst zal doen als filter wat de vervuiling deels uit het water filtert.. “Het is een soort zandfilter die een filterende werking heeft, zegt Lauryssen. “Dankzij deze filter zullen de anorganische stoffen, afkomstig van wagens gefilterd worden. De kleine microdeeltjes die aan de zwevende stof hangen, halen we eruit. Dat kan gaan van metalen deeltjes van de remmen, rubber deeltjes van het slijten van de autobanden, roet van de uitlaatgassen, het slijtage van het asfalt, zink afkomstig van de vangrails,.. Er zal een goede zuiveringsstap gerealiseerd worden met deze filtratie. Het zal goed werken. Ik zeg niet dat we er alles gaan uithalen, maar wel een groot deel. We maken er geen drinkwater van, laat dat duidelijk zijn. Na verloop van tijd (om de 15 tot 20 jaar) is het filter verzadigd van vuil en moeten de kiezels gereinigd of vervangen worden.”

Integratie van het zuiveringssysteem in het park

De filter wordt bedekt met grote stenen zodanig dat dit ook een speelelement kan zijn, geïntegreerd in het systeem. “We zitten in een natuurlijk park, dus het is belangrijk om dat te doen,” zegt Lauryssen. “De filter is natuurlijk beperkt in zijn werking. Een groot olielek, veroorzaakt door een ongeval, zal de filter niet verwerkt krijgen. Je kan je zuiveringsinfrastructuur niet bouwen rond dergelijke calamiteiten. In het geval van Wolvenberg is een evaluatie gemaakt op basis van risico en kostprijs. Daaruit is besloten om een klep te voorzien die in het geval van nood kan afgesloten worden zodat het ‘rampwater’ of zout niet het systeem binnenstroomt. Als er een ongeval gebeurt met een groot olielek, ben ik voorstander van een snelle actie met een zuigwagen. Zo wordt de verontreiniging fysiek weggehaald.” Sweco onderzocht of er voor dit project nog andere filtersystemen mogelijk waren. Een riet- en wilgenfilter was alvast geen optie. “Het water is eigenlijk niet vuil genoeg voor dat soort filter”, zegt Lauryssen. “Er zit namelijk onvoldoende stikstof en fosfor in, wat net een belangrijke bemesting voor de planten zou zijn. Daarmee groeien die planten. Maar in dit geval zit het er niet in. Die planten zouden honger lijden. Je zou bij wijze van spreken nog mest moeten toevoegen en dat is niet de bedoeling.”

Waterbuffering is belangrijk

In heel het project speelt waterbuffering een grote rol. “Een goede zuivering heeft een gelijkmatige toevoer nodig, vandaar de eerste buffering”, zegt Filip Lauryssen. “Hiermee wordt het toekomende water wat afgevlakt, zeker als er een storm is. Dat geeft de filter de tijd om het water te verwerken. De buffering bestaat uit een grachtachtige structuur zodat het perfect in het landschap geïntegreerd is. Vervolgens gaat het naar de infiltratiekommen, die zijn aangelegd.” Het project moet dus het hemelwater afkoppelen. En dat was een grote uitdaging. “We gaan een grote hoeveelheid hemelwater afkopelen dat normaal in de riool stroomt”, zegt Filip Lauryssen. “Het project verloopt gravitair, wat een uitdaging was, rekening houdend met het stroomopwaartse rioleringsstelsel. We werken zonder pompen en hoogtechnologische middelen.. Als we dit soort projecten her en der kunnen realiseren, zal dit ten goede komen aan de wateroverlast en overstorten. Dit is een uniek en innovatief project om aan te tonen wat we wél met afstromend hemelwater kunnen doen. We doen dit en dit zal iedereen ten goede komen.”

Monitoring van waterkwaliteit

Het waterzuiveringssysteem en de manier waarop regenwater afkomstig van drukke gewest- en rijwegen gebruikt wordt in een recreatieve parkomgeving, staat nog in de kinderschoenen. De stad werkt samen met Aquafin een monitoringsprogramma uit. Staalafnames van het gezuiverde water zullen duidelijk moeten maken waar bijsturing nodig is en wat de verdere opportuniteiten zijn. Het project is dus zeker pionierswerk en wordt een leerproces. De waterkwaliteit wordt dus geregeld gemonitord. “Dit wordt aanzien als een pilootproject waar iedereen van kan leren”, zegt Filip Lauryssen. “Door alles te monitoren zien we hoe performant alles is en wat er in de tijd verandert. Zo kunnen we nagaan hoe we het in de toekomst kunnen verbeteren en uitbreiden.”

Toegenomen aandacht voor autostrades

Volgens Sweco mag er in de toekomst best wel wat meer aandacht gaan naar de waterafvoer van drukke wegen, zoals autostrades. “Je hebt veel categorieën van wegen”, zegt Filip Lauryssen. “Autostrades zijn zeer druk en geven dus ook meer druk van verontreiniging van het water. Dat water wordt meestal afgeleid naar oppervlaktewater, zoals een beek. Soms zijn dat gevoelige gebieden. Het project dat we nu realiseren zou zeker ten goede komen aan veel plekken. Ik hoor dat er voor dergelijke zaken wel meer en meer aandacht komt. Dus dat is positief.” Het plan voor Park Brialmont werd opgemaakt door CLUSTER en Witteveen+Bos, in samenwerking met Natuurpunt. AG Vespa, het autonoom gemeentebedrijf voor vastgoed en stadsprojecten Antwerpen, coördineert de ontwikkeling van Park Brialmont. Op dit moment is het ontwerp van fase 2 van Park Brialmont gestart, dat de resterende deelzones van Wolvenberg en het Brilschanspark omvat.

Achtergrond project

Het district Berchem heeft de ambitie om de drie groengebieden Wolvenberg, De Villegaspark en Brilschanspark onderling te verbinden tot één samenhangend natuurpark, namelijk het Park Bialmont. De drie groengebieden worden vandaag gekenmerkt door een sterke ruimtelijke en programmatorische versnippering. De wijk Oud-Berchem, die zucht onder een tekort aan openbaar groen, wordt door de Binnensingel en de Ring letterlijk afgesneden van de beperkte beschikbare groenruimte. Een bijkomend probleem vormt de verblijfskwaliteit in de groengebieden als gevolg van de geluidsoverlast van de Ring. De beleving van de parkzones en de woonkwaliteit in de omliggende wijken wordt hierdoor sterk negatief beïnvloed. Het ontwerp voor Park Brialmont zet daarom volop in op natuur- en erfgoedbeleving. Als samenhangend parkgeheel vormt het een groene verbinding tussen oud en nieuw Berchem. In het ontwerp worden op gerichte plaatsen nieuwe wandelroutes aangebracht en worden ecologische gradiënten en specifieke doorzichten in het landschap

gecreëerd. In het ontwerp voor Park Brialmont is gestreefd naar een optimale integratie van 4 ruimtelijke parameters: ecologie, cultuurhistorie, waterbeheersing en geluidsreductie. In het masterplan zijn ruimtelijke principes voor de integratie van bovenstaande parameters via ontwerpmatig onderzoek getoetst en verfijnd.

Meer info staat op

www.agvespa.be

“Met dit systeem leveren we een betekenisvolle bijdrage om de wateroverlast in Oud-Berchem op te lossen”,

zegt Evi Van der Planken, districtsburgemeester voor Berchem

“We gaan een grote hoeveelheid hemelwater afkoppelen dat normaal in de riool stroomt”,

zegt Filip Lauryssen van Sweco

“Autostrades zijn zeer druk en geven dus ook meer druk van verontreiniging van het water”,

zegt Filip Lauryssen van Sweco