Boren tegen overstromingen

Overstromingen kunnen veel ellende veroorzaken. Helaas lijkt het einde niet in zicht, onder meer door toenemende betonnering en klimaatverandering. Een deel van de oplossing bestaat uit de bouw van stormwaterbekkens. In steden zoals Brussel blijkt het soms het best daarvoor tunnelboormachines in te zetten: indrukwekkende machines die doen denken aan deze die ook de kanaaltunnel tussen Frankrijk en Engeland groeven.

Bij hevige regenval kan het debiet in collectoren zo groot worden, dat overstromingen ontstaan die straten doen blank staan, kelders onder water doen lopen en leiden tot schadelijke lozingen in het natuurlijk milieu. Dat kan uiteraard ook gebeuren in Brussel. Meer nog: Brussel is altijd al gevoelig geweest voor water. Toen de gemeente ontstond, in de zevende eeuw, werd ze Broeksele genoemd, een Vlaamse naam die ‘vestiging in het broek’ betekent. Een broek is een laag stuk land dat is gelegen langs een rivier of beek die regelmatig overstroomt of nat blijft door kwel (opwellend grondwater).

Om overstromingsproblemen te vermijden, zijn intussen al heel wat stormwaterbekkens aangelegd in onze hoofdstad. Bij hevige regenval stroomt het rioolwater dan via een overstort in het bekken. Zodra de regenbui achter de rug is, brengen pompen het opgeslagen water opnieuw tot in de riool. Tot op vandaag beschouwt het Brusselse waterbedrijf Vivaqua de strijd tegen overstromingen als een van zijn prioriteiten.

Azdine Laanait, ingenieur bij Vivaqua: “We zijn een intercommunale, dus we werken samen met gemeenten. Als er één is die ons meldt dat er vaak overstromingen zijn, bestuderen we dat. Met een hydraulisch model vervat in software kunnen we dan beoordelen of er een probleem is met ons rioleringsnet en tot oplossingen komen.”

“De pompput kwam op de plaats van een rotonde van iets meer dan 17 meter lang. Da’s weinig voor zo’n tunnelboormachine, maar het is ons gelukt.”

Ukkel

De watermaatschappij investeerde in de voorbije tien jaar al 84 miljoen euro in de strijd tegen overstromingen. Op 10 oktober nog huldigde ze een nieuw, tunnelvormig stormbekken in Ukkel in. Azdine Laanait: “Normaal gezien graven we voor de waterbekkens als het ware een grote kuip, plaatsen zij- en bovenwanden van het bekken en vullen de rest opnieuw met aarde. Vereenvoudigd gesteld. Hier was, midden in de stad, geen plaats genoeg voor deze aanpak. Daarom moesten we werken ónder de rijbaan en een tunnel graven.”

De Ukkelse tunnel is 1.300 meter lang. Zijn betonnen wanden hebben een binnendiameter van 4,66 meter. Daarmee is hij in staat liefst 25.000 kubieke meter water te slikken bij zware regenval. De tunnel werd gegraven door een tijdelijke vereniging van Sodraep, Bessac en Smet Tunneling. Toen is de U-tube gebruikt, een tunnelboormachine met een diameter van 5,28 meter. De werkwijze zorgde ervoor dat alle graven onder de grond gebeurde. Gedurende drie jaar openbare werken was daardoor veel minder last voor mensen in de buurt en passanten dan als alles bovengronds was gebeurd.

Sint-Pieters-Woluwe

Ook Sint-Pieters-Woluwe klopte bij Vivaqua aan met klachten over overstromingen. Azdine Laanait: “Daar bevindt zich een voormalige beek, de Struybeek, die nu een riool geworden is. Bij hevige regenval bleek die de watervloed niet meer aan te kunnen.”

Om Sint-Pieters-Woluwe van overstromingen te vrijwaren, werden daar in het verleden al de bekkens Grand Prix (7.000 m³), Herendal (7.000 m³) en Stockel (3.000 m³) gebouwd. Het risico op overstromingen in het gebied bleef echter groot. “Uiteindelijk besloten we dat ook daar een stormwaterbekken de beste oplossing was. Volgens ons hydraulisch model moet dat er één worden van in totaal 8.000 kubieke meter.” Dat volume bekomen ze door een tunnel met lengte van 377 meter en diameter van 5,2 meter.

De tijdelijke handelsvennootschap Grootveldlaan, dat BAM Contractors, Wayss & Freytag en Denys omvat, kreeg de opdracht toegewezen. Die gebruikt daarvoor tunnelboormachine Petra. Ze weegt 270 ton, heeft een lengte van 8 meter en kostte ongeveer 34 miljoen euro. De tunnelboormachine is van hetzelfde type als degene die is gebuikt om de Kanaaltunnel tussen Frankrijk en Engeland te graven. Ze is ook van hetzelfde type als degene die de Diabolotunnels van 1 kilometer lang groef, voor spoorlijnen, in het kader van de noordelijke ontsluiting van de nationale luchthaven.

Met Petra graven de aannemers een ondergrondse tunnel met grote diameter, in combinatie met een toegangsschacht, overloop en pompput met diameter van 16 meter. Azdine Laanait: “De pompput is de plaats waar we begonnen graven en waar de grond wordt weggevoerd. Die kwam op de plaats van een rotonde van iets meer dan 17 meter lang. Dat is weinig voor zo’n tunnelboormachine, maar het is ons gelukt.”

“Bij een tunnelboring kan een grondverzakking voorkomen. Als je onder de grond werkt, moet je dan ook de omgeving monitoren.”

Na het uitgraven van de pompput, begin 2019, volgde de boring van de tunnel en de plaatsing van de tunnelwanden met 310 ringen die elk uit zes segmenten samengesteld zijn, wat 1860 prefabelementen oplevert. In de eerste helft van 2020 komt op het einde van de tunnel nog een toegangsschacht van 15 meter diep, die voor pompen van water, inspectie en ventilatie gebruikt zal worden. Azdine Laanait: “De tunnel krijgt een inclinatie van één procent, waardoor het water na het einde van bui alleen richting de pompput kan vloeien. Als je onder de grond werkt, in de uitgravingskamer, moet je altijd heel voorzichtig zijn, onder meer door de verscheidenheid aan grondsoorten zoals leem en zand, het water, de verschillende gesteenten,… Die reageren allemaal verschillend, zodat de operatoren constant hun werkwijze moeten aanpassen.”

Tijdens de werkzaamheden is er aandacht voor het effect op de buurt. “Bijvoorbeeld kan bij een tunnelboring een grondverzakking voorkomen. Als je onder de grond werkt, moet je dan ook de omgeving monitoren. Dat doen we, elke dag. Tot nu toe hebben we geen problemen gehad. Ook kunnen trillingen in huizen optreden. Het gebeurt dat mensen ons die melden. Dan gaan we ter plaatse met meetapparatuur. Ook wat dat betreft zijn er geen noemenswaardige problemen geweest. De oplevering voorzien we op dit moment eind oktober 2020.”

Toekomst

Het stormwaterbekken van 8.000 kuub in Sint-Pieters-Woluwe is niet het laatste in Brussel. Zo staat een project op til waar Vivaqua niet bij is betrokken, maar het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest wel: op het grondgebied van Sint-Pieters-Woluwe, Oudergem en Sint-Lambrechts-Woluwe komt er een van 70.000 kuub. Dan zal opnieuw een tunnelboormachine moeten zorgen voor een tunnel, deze keer van 1.600 m lengte en met een diameter van 7,4 m. Maar alternatieven daarvoor worden nog onderzocht.

Door Koen Vandepopuliere

Foto’s Vivaqua

www.vivaqua.be